Νεκρομαντείο Αχέροντα

Στην ελληνική μυθολογία ο Αχέροντας ήταν ποτάμι του Κάτω Κόσμου, ο ποταμός του πόνου που περνούσε ο Χάρων τις ψυχές των νεκρών. Κοντά στον Μεσοπόταμο χυνόταν στην Αχερουσία λίμνη και ενωνόταν με τον Κωκυτό (τον «θρήνο»). Οι αρχαίοι συγγραφείς τοποθετούσαν εδώ ένα μαντείο των νεκρών, όπου οι ζωντανοί μπορούσαν να καλέσουν τις ψυχές των προγόνων τους. Στην Οδύσσεια του Ομήρου αυτή είναι η πύλη από την οποία ο Οδυσσέας κατέβηκε στον Άδη. Ο Ηρόδοτος αφηγείται πώς ο Περίανδρος, ο τύραννος της Κορίνθου, έστειλε απεσταλμένους εδώ για να ρωτήσουν τη νεκρή γυναίκα του, τη Μέλισσα.

Το 1958 ο αρχαιολόγος Σωτήριος Δάκαρης ταύτισε τον λόφο του Αγίου Ιωάννη πάνω από τον ποταμό με το Νεκρομαντείο. Τον ανέσκαψε το 1958–1964 και το 1976–1977. Το κτίριο που σώζεται χρονολογείται στα τέλη του 4ου ή τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. και πυρπολήθηκε από τους Ρωμαίους το 167 π.Χ. Οι ογκώδεις πολυγωνικοί τοίχοι του κλείνουν έναν λαβύρινθο από διαδρόμους και δωμάτια. Κάτω από την κεντρική αίθουσα υπάρχει κρύπτη λαξευμένη στον βράχο, με στέγη από δεκαπέντε πέτρινα τόξα. Μια ακουστική μελέτη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης διαπίστωσε ότι στην υπόγεια αίθουσα ο ήχος σχεδόν δεν αντηχεί. Τον 18ο αιώνα χτίστηκε από πάνω η μονή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, της οποίας ο ναός σώζεται.

Η ταύτιση σήμερα αμφισβητείται. Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι το κτίριο ήταν μια μεγάλη οχυρωμένη αγροικία της ελληνιστικής εποχής. Εκεί βρέθηκαν χάλκινα εξαρτήματα από τουλάχιστον επτά καταπέλτες, που ο Δάκαρης είχε ερμηνεύσει ως μέρη ενός μηχανισμού για τη σκηνοθεσία εμφανίσεων. Στον κοντινό λόφο Ξυλόκαστρο βρίσκονται τα τείχη της αρχαίας Εφύρας (Κίχυρου), της μόνης επιβεβαιωμένης μυκηναϊκής ακρόπολης στην Ήπειρο.