Αρχαία Γίτανα

Τα Γίτανα χτίστηκαν στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. στη νοτιοδυτική πλαγιά του όρους Βρυσέλλα, πάνω από την κοιλάδα του ποταμού Θύαμι, του σημερινού Καλαμά, κοντά στο φράγμα του Καλαμά. Διαδέχθηκαν την Ελέα ως έδρα του Κοινού των Θεσπρωτών και έγιναν ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και πολιτικά κέντρα της περιοχής του Ιονίου, με περίπου έξι χιλιάδες κατοίκους. Ο Ρωμαίος ιστορικός Λίβιος τα αναφέρει ως τόπο συνάντησης του Κοινού των Ηπειρωτών, κοντά στην Κέρκυρα και περίπου δέκα μίλια από την ακτή. Κατοικήθηκαν μόνο δύο αιώνες: οι Ρωμαίοι τα κατέστρεψαν το 167 π.Χ. και εγκαταλείφθηκαν.

Σήμερα σώζονται η ακρόπολη, η αγορά, το θέατρο, πολυγωνικά τείχη συνολικού μήκους 2,5 χλμ., σπίτια και μέρος του οδικού δικτύου. Το θέατρο βρίσκεται ακριβώς έξω από το δυτικό τείχος, σε ένα κοίλωμα της βραχώδους πλαγιάς, με θέα προς το ποτάμι. Χτίστηκε στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. και χρησιμοποιήθηκε ελάχιστα μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση. Οι ανασκαφές ξεκίνησαν το 1996.

Ο χώρος έγινε επισκέψιμος το 2009 και έχει μόνιμο φύλακα της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων. Η πυκνή βλάστηση, το ποτάμι και τα ερείπια κάνουν τον τόπο ξεχωριστό, αν και λίγοι τον γνωρίζουν.